Konya’da Gece ve Bir Kaplumbağa Sorusu
Konya’da geceler geniştir. Bozkırın sessizliği öyle bir yayılır ki, insan kendi düşüncelerini bile daha net duymaya başlar. O gece masamın başında oturmuş, yarım kalan bir proje dosyasına bakıyordum. Ekrandaki satırlar anlamını yitirmiş gibiydi. Zihnim bir anda alakasız bir soruya kaydı:
“Kaplumbağalar geceleri uyur mu?”
İlk başta gülümsedim. Çünkü bu soru, mühendislik hesaplarıyla sosyal bilimler arasında gidip gelen zihnime hiç yakışmıyordu. Ama sonra fark ettim ki bu tür sorular bazen en derin düşünceleri tetikler.
İçimdeki Mühendis: Düzen, Veri ve Biyoloji
İçimdeki mühendis hemen devreye girdi. Alışkanlığı olduğu üzere her şeyi sınıflandırmaya başladı.
“Önce türleri ayır,” dedi kendi kendine. “Tatlı su kaplumbağaları, kara kaplumbağaları, deniz kaplumbağaları…”
Sonra devam etti:
“Kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusunun cevabı davranışsal biyolojiye bağlı. Çoğu türde gece dinlenme ve uyku hali gözlemlenir. Metabolizma düşer, hareket azalır.”
İçimdeki mühendis için mesele oldukça netti. Uyku = biyolojik bir zorunluluktu. Kaplumbağalar da diğer canlılar gibi dinlenirdi. Hatta bazı türlerin su altında bile uzun süre hareketsiz kaldığını, bunun uyku benzeri bir durum olabileceğini biliyordu.
Ama burada durmadı. Tablo çizmek ister gibi devam etti:
“Çevresel sıcaklık, ışık döngüsü, avcılardan korunma… hepsi etkiler.”
Onun için dünya bir denklem gibiydi. Kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusu bile parametrelere ayrılmıştı.
Ama sonra içimdeki başka bir ses araya girdi.
İçimdeki İnsan: Sessizlik, Huzur ve Hayal
İçimdeki insan tarafı biraz daha yavaş konuşuyordu. Daha çok hissediyordu.
“Uyumak sadece biyolojik bir şey değil,” dedi. “Dinlenmek, güvenmek, bırakmak…”
Sonra bir an durdu.
“Kaplumbağalar geceleri uyur mu bilmiyorum ama geceyi hissettiklerini düşünüyorum.”
Bu cümle içimde garip bir yumuşama yarattı. Çünkü insan tarafım için kaplumbağa sadece bir tür değil, bir varlık hissiydi. Yavaşlığıyla, kabuğuna çekilişiyle, dünyadan biraz uzaklaşabilme haliyle…
Konya’nın gece sessizliğini düşündüm. Sokak lambalarının altında ağır ağır yürüyen bir kaplumbağa hayal ettim. Belki de uyumuyordu, belki sadece dünyayı dinliyordu.
İçimdeki insan tarafı şunu ekledi:
“Belki de kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusu aslında şunu soruyor: Biz geceyi nasıl yaşıyoruz?”
Bilimsel Yaklaşım: Uyku Davranışı ve Ritimler
Mühendis taraf tekrar devreye girdi, bu kez daha sistematikti.
Kaplumbağaların uyku davranışları incelendiğinde, sirkadiyen ritimlerin etkisi açıkça görülür. Yani gün–gece döngüsü, onların aktivite seviyelerini belirler. Çoğu kaplumbağa türü geceleri daha az aktiftir.
Özellikle kara kaplumbağaları, gün batımından sonra kendilerine korunaklı alanlar bulur ve hareketsiz kalırlar. Bu durum klasik anlamda uykuya oldukça benzer.
İçimdeki mühendis şöyle düşündü:
“Kaplumbağalar geceleri uyur mu? Evet, büyük oranda uyurlar ya da en azından düşük metabolik aktiviteye geçerler.”
Ama sonra küçük bir şüphe ekledi:
“Fakat uyku tanımı kesin mi?”
İşte o an iş değişti. Çünkü bilimsel yaklaşım bile bazen sınırlarına geliyordu.
Felsefi Katman: Uyku mu, Dinlenme mi, Varlık mı?
İçimdeki insan tarafı tekrar konuştu ama bu kez daha derindi:
“Uyku dediğimiz şey sadece gözlerin kapanması mı? Yoksa varlığın dünyadan kısa süreli geri çekilmesi mi?”
Konya’nın gecesi daha da sessizleşmişti. Pencerenin dışında rüzgâr, boş sokaklardan geçiyordu.
Şunu düşündüm: Kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusu aslında bir gözlem değil, bir anlam arayışı olabilir.
Belki kaplumbağa, geceyi “uyku” olarak değil “var olma hali” olarak yaşıyordur.
İçimdeki mühendis itiraz etti:
“Bu romantik bir yorum. Bilimsel veri yok.”
Ama içimdeki insan tarafı geri adım atmadı:
“Her şeyi veriyle ölçemezsin. Bazı şeyler sadece hissedilir.”
İşte o an iki taraf arasında küçük bir sessizlik oluştu.
Gözlem ve Gerçek Arasındaki İnce Çizgi
Tekrar daha teknik düşündüm. Kaplumbağaların davranışları gözlemlendiğinde, gece saatlerinde çoğunun dinlendiği, hareketlerinin azaldığı, hatta bazı türlerin tamamen hareketsiz kaldığı biliniyor.
Ama burada kritik bir nokta var: Hareket etmemek her zaman uyumak anlamına gelmeyebilir.
İçimdeki mühendis bunu hemen yakaladı:
“Pasif durum ile uyku aynı şey değildir.”
İçimdeki insan tarafı ise başka bir noktaya baktı:
“Belki de önemli olan isim değil, huzurdur.”
Kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusu burada tekrar değişti. Artık teknik bir sorudan çok, varoluşsal bir soruya dönüşmüştü.
Konya Gecesinde Kendi İç Tartışmam
Masamda otururken fark ettim ki aslında iki farklı kişi gibi düşünüyorum. Biri ölçüyor, diğeri hissediyor.
İçimdeki mühendis dedi ki:
“Her şey açıklanabilir.”
İçimdeki insan tarafı cevap verdi:
“Her şey açıklanmak zorunda değil.”
Kaplumbağalar geceleri uyur mu sorusu, bu iki bakış açısının tam ortasında duruyordu.
Bir yandan net cevaplar istiyordum. Diğer yandan net cevapların bazen hiçbir şey anlatmadığını hissediyordum.
Konya’nın gece sessizliği bu düşünceleri büyütüyordu. Çünkü sessizlik, zihni kaçışsız bırakır.
Gecenin Sonunda Kalan Düşünce
Saat ilerledikçe bilgisayar ekranını kapattım. Ama soru hâlâ zihnimdeydi:
Kaplumbağalar geceleri uyur mu?
İçimdeki mühendis son bir cümle kurdu:
“Evet, büyük ihtimalle dinlenirler.”
İçimdeki insan tarafı ise daha yumuşak konuştu:
“Belki de geceyi bizden daha iyi anlıyorlardır.”
Ve o an ikisinin de tamamen yanlış olmadığını fark ettim.
Çünkü bazı soruların tek cevabı yoktur. Bazen cevap, iki farklı bakış açısının arasında bir yerde durur.
Konya’nın gecesi devam ederken şunu düşündüm: Belki de asıl mesele kaplumbağaların geceleri uyuyup uyumadığı değil, bizim geceleri nasıl düşündüğümüzdür.
“Kaplumbağalar geceleri uyur mu” konusunda merak ettiklerinizi bu yazımızda ele almaya çalıştık. Psikolojiblogu okurları için daha fazlası yolda!